شیمی و محیط زیست

موضوع اصلی : مقالات محیط زیستی 9 / اسفند / 1392    
ارسال کننده


 

چاپ شده در هفتمین کنفرانس آموزش شیمی ایران

۲۲ تا ۲۴ شهریور ۱۳۹۰ دانشگاه زنجان

ﺷﻴﻤﻲ و ﻣﺤﻴﻂ زﻳﺴﺖ

 

ﻧﺮ ﮔﺲ ﻏﺪﻳﺮ ي

   اداره ﻛﻞ آﻣﻮزش و ﭘﺮورش اﺳﺘﺎن ﻳﺰ د

  a.ghaderieh@yahoo.com

 

ﭼﻜﻴﺪه 

 در اﻳﻦ ﻣﻘﺎﻟﻪ ﭼﺸﻢ اﻧﺪاز ﻛﻠﻲ ﺷﻴﻤﻲ و ﻣﺤﻴﻂ زﻳﺴﺖ ﻣﻮرد ﺑﺮرﺳﻲ ﻗﺮار ﮔﺮﻓﺘﻪ اﺳﺖ .ﻫﻢ ﭼﻨﻴﻦ ﻫﻤﻪ آﻟﻮدﮔﻲ ﻣﺤﻴﻂ زﻳﺴﺖ ﻧﺎﺷﻲ از ﻋﻤﻠﻜﺮد ﺷﻴﻤﻲ ﻗﻠﻤﺪاد ﻧﺸﺪه اﺳﺖ .ﺿﻤﻨﺎ راﻫﻜﺎرﻫﺎي اﺻﻠﻲ ، ﻣﻬﻢ وﺟﺪﻳﺪ در ﺣﺬف و ﭘﺎﻛﺴﺎزي آﻻﻳﻨﺪه ﻫﺎ ﻋﻨﻮان ﺷﺪه اﺳﺖ.

 

مقدمه

ﺷﻴﻤﻲ ﻣﺤﻴﻂ زﻳﺴﺖ ﻫﻢ ﺷﺎﻣﻞ اﺟﺴﺎم و ﻓﺮآﻳﻨﺪﻫﺎي ﻃﺒﻴﻌﻲ اﺳﺖ ﻛﻪ در ﻳﻚ ﻣﺤﻴﻂ زﻳﺴﺖ ﭘﺎﻛﻴﺰه ﺣﺎﺋﺰ اﻫﻤﻴﺘﻨﺪ و ﻫﻢ اﻳﻨﻜﻪ ﻣﺴﺎﺋﻞ آﻟﻮدﮔﻲ ﻗﺎﺑﻞ ﻣﻼﺣﻈﻪ اي را ﻛﻪ ﻣﺒﻨﺎي ﺷﻴﻤﻴﺎﻳﻲ دارﻧﺪ، درﺑﺮﻣ ﻲﮔﻴﺮد. اﮔﺮ ﭼﻪ ﻃﺒﻴﻌﺖ اﻛﺜﺮ ﻣﻮﺿﻮﻋﻬﺎي ﻣﻮرد ﺑﺤﺚ ﺑﻪ ﮔﻮﻧﻪ اي اﺳﺖ ﻛﻪ ﺑﻴﺶ از ﻳﻚ ﻣﺤﻴﻂ ﻓﻴﺰﻳﻜﻲ ﻳﺎ ﻳﻚ ﺗﺮﻛﻴﺐ را درﺑﺮﻣﻲ ﮔﻴﺮﻧﺪ، ﮔﺴﺘﺮش روز اﻓﺰون ﺻﻨﺎﻳﻊ ﺑﺪون در ﻧﻈﺮ ﮔﺮﻓﺘﻦ ﻣﻼﺣﻈﺎت زﻳﺴﺖ ﻣﺤﻴﻄﻲ ﺳﺒﺐ وارد آﻣﺪن آﺳﻴﺐ ﻫﺎي ﺟﺪي و ﺟﺒﺮان ﻧﺎﭘﺬﻳﺮي ﺑﻪ ﻣﺤﻴﻂ زﻳﺴﺖ ﮔﺮدﻳﺪه اﺳﺖ . ﻫﻤﻪ ﻛﺸﻮرﻫﺎي ﺟﻬﺎن ﺑﻪ اﻳﻦ ﻧﺘﻴﺠﻪ رﺳﻴﺪه اﻧﺪ ﻛﻪ، ﻟﺠﺎم ﮔﺴﻴﺨﺘﮕﻲ ﺻﻨﻌﺖ، زﻧﺪﮔﻲ اﻧﺴﺎن و ﻣﻮﺟﻮدات را ﺑﺎ ﺧﻄﺮ ﺣﺘﻤﻲ رو ﺑﻪ رو ﺳﺎﺧﺘﻪ اﺳﺖ و ﻣﻴﺰان اﻛﺴﻴﮋن ﻫﻮا در ﺻﺪ ﺳﺎﻟﻪ اﺧﻴﺮاز %63 ﺑﻪ%52 ﻛﺎﻫﺶ ﻳﺎﻓﺘﻪ اﺳﺖ. ﻃﻮﻓﺎن ﻫﺎ وﮔﺮدﺑﺎدﻫﺎ از ﻃﺮﻓﻲ و ﺧﺸﻜﻲ و ﺗﻐﻴﻴﺮات آب وﻫﻮا در ﻧﻘﺎط ﻣﺨﺘﻠﻒ ﺟﻬﺎن از ﻃﺮف دﻳﮕﺮﻫﺮ روز ﺑﻴﺸﺘﺮ از روز ﻗﺒﻞ ﺑﺎﻋﺚ ﺗﺨﺮﻳﺐ واز ﺑﻴﻦ رﻓﺘﻦ ﻣﻲ ﺷﻮد .ﭘﺲ ﻫﻤﻪ آﻟﻮدﮔﻲ ﻣﺤﻴﻂ زﻳﺴﺖ را ﻧﻤﻲ ﺗﻮان ﺑﻪ ﮔﺮدن ﻣﻮاد ﺷﻴﻤﻴﺎﻳﻲ و ﺷﻴﻤﻴﺪاﻧﺎن اﻧﺪاﺧﺖ.

ﻣﺴﺎﺋﻞ ﻣﺤﻴﻂ زﻳﺴﺘﻲ ﺑﻄﻮر ﻛﻠﻲ ﻧﺎﺷﻲ از اﻓﺰاﻳﺶ ﺟﻤﻌﻴﺖ دﻧﻴﺎﺳﺖ اﻓﺰون ﺑﺮ اﻳﻦ ﺑﺴﻴﺎري از ﻣﺴﺎﺋﻞ زﻳﺴﺖ ﻣﺤﻴﻄﻲ وﺟﻮد دارﻧﺪ ﻛﻪ ﻣﻮرد ﺑﺤﺚ ﺷﻴﻤﻲ ﻣﺤﻴﻂ زﻳﺴﺖ ﻧﻴﺴﺘﻨﺪ، زﻳﺮا اﻳﻦ ﻣﺴﺎﺋﻞ ﻋﻤﺪﺗﺎ ﻣﻨﺸﺎ ﺷﻴﻤﻴﺎﻳﻲ ﻧﺪارﻧد.

 

شیمی و محیط زیست

ﺷﻴﻤﻲ در ﻣﺤﻴﻂ زﻳﺴﺖ ﻣﺎ ﻧﻘﺶ اﺳﺎﺳﻲ دارد .ﺮدن در واﻗﻊ در ﺑﻴﻦ ﻣﺮدم ﻣﺘﺪاول اﺳﺖ ﻛﻪ ﺑﻴﺸﺘﺮ ﻣﺴﺎﺋﻞ آﻟﻮدﮔﻲ ﺟﺎري را ﺑﻪ ﮔ ﻣﻮادﺷﻴﻤﻴﺎﻳﻲ ﺳﻨﺘﺰي و ﭘﺪﻳﺪ آورﻧﺪﮔﺎن آﻧﻬﺎ ﺑﻴﺎﻧﺪازﻧﺪ. اﻣﺎ اﻳﻦ ﻧﻜﺘﻪ ﻧﺎﮔﻔﺘﻪ ﻧﻤﺎﻧﺪ ﻛﻪ ﺑﻴﺸﺘﺮ ﻣﺴﺎﺋﻞ زﻳﺴﺖ ﻣﺤﻴﻄﻲ ، ﻗﺮﻧﻬﺎ و دﻫﻪ ﻫﺎي ﮔﺬﺷﺘﻪ ، ﻣﺎﻧﻨﺪ آﻟﻮدﮔﻲ ﻣﻴﻜﺮوﺑﻲ آب آﺷﺎﻣﻴﺪﻧﻲ ، ﺗﻨﻬﺎ زﻣﺎﻧﻲ ﺑﺮﻃﺮف ﺷﺪﻧﺪ ﻛﻪ روﺷﻬﺎي ﻋﻠﻤﻲ ﺑﻄﻮر ﻛﻠﻲ و ﺷﻴﻤﻲ ﺑﻄﻮر اﺧﺺ در ﻣﻮرد آﻧﻬﺎ ﺑﻜﺎر ﮔﺮﻓﺘﻪ ﺷﺪ. اﻓﺰاﻳﺶ ﺷﮕﻔ ﺖ اﻧﮕﻴﺰ ﻋﻤﺮ اﻧﺴﺎن و ﺑﻬﺒﻮد ﻛﻴﻔﻴﺖ زﻧﺪﮔﻲ در دﻫﻪ ﻫﺎي اﺧﻴﺮ ﺑﻪ ﻣﻘﺪار زﻳﺎد ﺑﻪ ﻋﻠﺖ ﭘﻴﺸﺮﻓﺖ ﺷﻴﻤﻲ و ﭘﺪﻳﺪ آﻣﺪن ﻣﻮاد ﺷﻴﻤﻴﺎﻳﻲ ﺟﺪﻳﺪ ﺑﻮده اﺳﺖ.

از روش ﻫﺎي ﺟﺪﻳﺪ در ﺣﺬف آﻟﻮدﮔﻲ اﺳﺘﻔﺎده از ﻓﻨﺎوري ﻧﺎﻧﻮﺗﻜﻨﻮﻟﻮژي و ﺑﻴﻮﺗﻜﻨﻮﻟﻮژي ﻣﻲ ﺑﺎﺷﺪ ﻛﻪ در زﻳﺮ ﺑﻪ آن ﭘﺮداﺧﺘﻪ ﻣﻲ ﺷﻮد.

 

ﻣﻴﻜﺮو ارﮔﺎﻧﻴﺴﻢ ﻫﺎ، ﻧﻈﺎﻓﺖ ﭼﻴﺎن ﻣﺤﻴﻂ زﻳﺴﺖ

ﭘﺎك ﺳﺎزي ﺑﻴﻮﻟﻮژﻳﻚ ﻣﻮاد ، ﭘﺮوﺳﻪ ﻫﺎﻳﻲ ﻫﺴﺘﻨﺪ ﻛﻪ ﺗﺮﻛﻴﺒﺎت ﺳﻤﻲ را ﺑﻪ ﻣﻮاد ﻏﻴﺮ ﺳﻤﻲ و ﺑﻲ ﺧﻄﺮ ﺗﺒﺪﻳﻞ ﻣﻲ ﻛﻨﻨﺪ. اﻳﻦ ﻋﻤﻞ در ﻧﺘﻴﺠﻪ ﻓﻌﺎﻟﻴﺖ ﻫﺎي ﻣﺘﺎﺑﻮﻟﻴﻚ ﻣﻴﻜﺮوارﮔﺎﻧﻴﺴﻢ ﻫﺎﻳﻲ ﻛﻪ ﻗﺎدرﻧﺪ از ﻣﻮاد ﮔﻮﻧﺎﮔﻮن ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﻣﻨﺒﻊ اﻧﺮژي و ﻣﻮاد ﻣﻮرد ﻧﻴﺎز ﺧﻮد اﺳﺘﻔﺎده ﻛﻨﻨﺪ، ﺻﻮرت ﻣﻲ ﮔﻴﺮد .ﻋﺮﺿﻪ اﻳﻦ ﻓﻨﺎوري ﺑﺴﻴﺎر ﻣﻔﻴﺪ اﺳﺖ، زﻳﺮا ﻗﺎدر اﺳﺖ ﺑﺪون اﻳﺠﺎد ﺧﻠﻞ در ﻣﺤﻴﻂ زﻳﺴﺖ ﻃﺒﻴﻌﻲ، ﺗﺮﻛﻴﺒﺎت ﺳﻤﻲ ﻣﻮاد را ﺑﻪ ﻣﺎﻧﻨﺪ ﺳﻮزاﻧﺪن و دﻓﻦ ﻟﺠﻦ ﻫﺎ ، روش ﺑﻴﻮﻟﻮژﻳﻚ، ﺑﺴﻴﺎر ارزان ﺗﺮ و  ، ﻣﻮاد ﻏﻴﺮ ﺳﻤﻲ ﺗﺒﺪﻳﻞ ﻛﻨﺪ .در ﻣﻘﺎﻳﺴﻪ ﺑﺎ دﻳﮕﺮ ﻓﻨﺎوري ﻫﺎي ﭘﺎك ﺳﺎزي ﻣﻘﺮون ﺑﻪ ﺻﺮﻓﻪ ﺗﺮ اﺳﺖ .اﻣﺮوزه ﺗﻌﺪاد ﺑﻲ ﺷﻤﺎري از ﻣﻴﻜﺮوارﮔﺎﻧﻴﺴﻢ ﻫﺎﻳﻲ ﻛﻪ ﻗﺎدر ﺑﻪ ﺗﺠﺰﻳﻪ ﻣﻮاد ﻫﺴﺘﻨﺪ، ﺷﻨﺎﺧﺘﻪ ﺷﺪه اﻧﺪ. ﺑﺎ ﻣﻄﺎﻟﻌﺎت وﺳﻴﻊ روي اﻳﻦ ﻣﻴﻜﺮوارﮔﺎﻧﻴﺴﻢ ﻫﺎ و ﺑﺎ روش ﻫﺎي اﻓﺘﺮاﻗﻲ و ﻛﺸﺖ ﺗﻮاﻧﺴﺘﻪ اﻧﺪ ﮔﻮﻧﻪ ﻫﺎي ﺷﺎﺧﺺ و ﻛﺎرآﻣﺪ را ﺟﺪاﺳﺎز ي و آﻻﻳﻨﺪه ﻫﺎ را ﺣﺬف ﻛﻨﻨﺪ. ﺑﻄﻮر ﻣﺜﺎل ﭘﺎك ﺳﺎزي ﺑﻴﻮﻟﻮژﻳﻚ آﻟﻮدﮔﻲ ﻫﺎي ﻧﻔﺘﻲ ﺑﻪ وﺳﻴﻠﻪ ﻣﻴﻜﺮوارﮔﺎﻧﻴﺴﻢ ﻫﺎ ﺑﺴﻴﺎر آﺳﺎن اﺳﺖ زﻳﺮا ﺑﺎﻛﺘﺮي ﻫﺎي ﺗﺠﺰﻳﻪ ﻛﻨﻨﺪه ﻫﻴﺪروﻛﺮﺑﻦ ﻫﺎي ﻧﻔﺘﻲ در ﺣﺎﻟﺖ ﻃﺒﻴﻌﻲ ﺑﻪ ﻃﻮر ﮔﺴﺘﺮده در ﻃﺒﻴﻌﺖ (ﻣﺤﻴﻂ ﻫﺎي آﺑﻲ و ﺧﺸﻜﻲ) ﺗﻮزﻳﻊ ﺷﺪه اﻧﺪ. ﺗﺤﻘﻴﻘﺎت نشان داده اﺳﺖ ﻛﻪ ﺟﻤﻌﻴﺖ اﻳﻦ ﮔﻮﻧﻪ ﺑﺎﻛﺘﺮي ﻫﺎ ﺣﺪود ﻳﻚ درﺻﺪ از ﻛﻞ ﺟﻤﻌﻴﺖ ﻣﻴﻜﺮوﺑﻲ ﺟﻬﺎن اﺳ .اﻳﻦ ﮔﻮﻧﻪ ﺑﺎﻛﺘﺮي ﻫﺎ ﻛﻪ ﭼﺮﺑﻲ دوﺳﺖ ﻫﺴﺘﻨﺪ، ﺑﻪ ﺳﻤﺖ ﻣﻮاد ﻧﻔﺘﻲ ﺟﺬب ﻣﻲ ﺷﻮﻧﺪ .ﻫﻨﮕﺎﻣﻲ ﻛﻪ ﻳﻚ ﻣﻨﻄﻘﻪ ﺑﺎ ﻣﻮاد ﻧﻔﺘﻲ آﻟﻮده ﻣﻲ ﺷﻮد، ﺟﻤﻌﻴﺖ آﻧﻬﺎ اﻓﺰاﻳﺶ ﻣﻲ ﻳﺎﺑﺪ و ﺑﻪ ﺣﺪود ده درﺻﺪ از ﻛﻞ ﺟﻤﻌﻴﺖ ﻣﻲ رﺳﺪ و اﻳﻦ ﺑﺎﻛﺘﺮي ﻫﺎ ﺑﺎ واﻛﻨﺶ ﻫﺎي زﻳﺴﺖ ﺷﻴﻤﻴﺎﻳﻲ ﻣﻨﺎﺳﺐ ﺳﺎﺧﺘﺎر ﻣﻮاد ﺳﻤﻲ را ﺗﻐﻴﻴﺮ داده ﻳﺎ ﺑﻬﻢ ﻣﻲ رﻳﺰﻧﺪ.

اﻳﻦ روش در ﻣﺤﻴﻂ زﻳﺴﺖ ﺑﻪ ﻃﻮر ﻃﺒﻴﻌﻲ ﺻﻮرت ﻣﻲ ﭘﺬﻳﺮد وﻟﻲ ﺳﺮﻋﺖ آن ﺑﺴﻴﺎر ﻛﻨﺪ اﺳﺖ؛ از اﻳﻦ رو ﻣﺎ ﻣﻲ ﺗﻮاﻧﻴﻢ ﺑﺎ اﺳﺘﻔﺎده از روش ﻫﺎي ﻣﻴﻜﺮوﺑﻴﻮﻟﻮژي و ﺑﻴﻮﺗﻜﻨﻮﻟﻮژي ﻧﻮﻳﻦ، اﻳﻦ ﭘﺮوﺳﻪ ﺑﻴﻮﻟﻮژي را ﺗﻘﻮﻳﺖ ﻛﻨﻴﻢ و ﺑﻪ ﻃﻮر اﻧﺤﺼﺎري ﺑﻪ ﺧﺪﻣﺖ ﺧﻮد درآورﻳﻢ.

 

ﻛﺎرﺑﺮد ﻧﺎﻧﻮﻛﺎﺗﺎﻟﻴﺰورﻫﺎ در ﺣﺬف آﻟﻮدﮔﻲ ﻫﺎي زﻳﺴﺖ ﻣﺤﻴﻄﻲ

ذرات کاﺗﺎﻟﻴﺰوري ﭼﻪ ﺑﻪ ﺻﻮرت ﻫﻤﮕﻦ در ﻣﺤﻠﻮل ﭘﺮاﻛﻨﺪه ﺷﺪه ﻳﺎ روي ﺳﺎﺧﺘﺎرﻫﺎي ﻏﺸﺎﻳﻲ رﺳﻮب داده ﺷﺪه ﺑﺎﺷﻨﺪ٬ ﻣ ﻲﺗﻮاﻧﻨﺪ ﻣﺎ را از ﺗﺠﺰﻳﻪ ﺷﻴﻤﻴﺎﻳﻲ آﻻﻳﻨﺪه ﻫﺎ و ﺟﻠﻮﮔﻴﺮي از ورود ﻣﻮاد ﺳﻤﻲ ﺑﻪ ﻃﺒﻴﻌﺖ ﻣﻄﻤﺌﻦ ﺳﺎزﻧﺪ. ﻫﺮ ﺳﻴﺴﺘﻤﻲ ﺑﻪ ﻛﺎﺗﺎﻟﻴﺰور ﻣﻨﺎﺳﺐ و ﻣﻜﺎﻧﻴﺴﻢ ﺧﺎص ﺧﻮد ﻧﻴﺎز دارد٬ اﻣﺎ ﺑﻪ ﻫﺮ ﺣﺎل ﻣﻬﻨﺪﺳﻲ ﻧﺎﻧﻮﻣﻘﻴﺎس ﻣﻮاد، اﻣﻜﺎن ﻃﺮاﺣﻲ ﺳﻴﺴﺘﻢ ﻫﺎي ﻛﺎرآﻣﺪﺗﺮ راﻓﺮاﻫﻢ ﻛﺮده اﺳﺖ.

 

ﻧﺘﻴﺠﻪ ﮔﻴﺮي

ﺑﻪ ﻃﻮر ﺧﻼﺻﻪ ﻣﻲ ﺗﻮان ﮔﻔﺖ برای کنترل و یا حذف الودگی باید منشاء تشکیل دهند آلودگی را شناساییکرده و راﻫﻜﺎرﻫﺎي ﻣﻨﺎﺳﺐ ﺣﺬف آن را ﺑﻴﺎﺑﻴﻢ. ﺿﻤﻨﺎ ﺑﻬﺘﺮ اﺳﺖ ﺗﻮﻟﻴﺪﻛﻨﻨﺪﮔﺎن و ﺻﻨﻌﺖ ﮔﺮان را ﻗﺒﻞ از راه اﻧﺪازي ﺷﺮﻛﺖ ﺧﻮد ﻣﻠﺰم ﺑﻪ اﻧﺠﺎم ﻛﺎر ﺑﻪ ﺷﺮط ﺣﻔﻆ ﻣﺤﻴﻂ زﻳﺴﺖ ﻳﺎ اراﺋﻪ راﻫﻜﺎر ﺟﻬﺖ ﺣﺬف آﻻﻳﻨﺪه ﻫﺎ از ﻫﻤﺎن اﺑﺘﺪاي ﻛﺎر ﺑﻜﻨﻴﻢ. ﻫﻢ ﭼﻨﻴﻦ ﻓﺮاورده ﻫﺎي ﮔﻮﻧﺎﮔﻮن و ﻣﺘﻨﻮع ﺷﻴﻤﻲ زﻧﺪﮔﻲ را ﺑﺮاي ﺑﺸﺮ ﺑﺴﻴﺎر زﻳﺒﺎ و راﺣﺖ ﻛﺮده اﺳﺖ اﻣﺎ ﺑﺎﻳﺪ ﻧﻜﺘﻪ اي را ﻣﺪ ﻧﻈﺮ داﺷﺖ و آن اﻳﻨﻜﻪ ﻣﺼﺮف ﻣﻮاد و ﻓﺮاورده ﻫﺎي ﺷﻴﻤﻴﺎﻳﻲ را از ﻏﺬاي ﻧﻮع ﺑﺸﺮ ﺣﺬف ﻛﻨﻴﻢ ﺗﺎ ﺳﻼﻣﺘﻲ، ﺷﺎداﺑﻲ، روح و روان ﺳﺎﻟﻢ و در ﻧﺘﻴﺠﻪ ﻃﻮل ﻋﻤﺮ ﺑﻴﺸﺘﺮ ﻧﺼﻴﺐ اﻧﺴﺎن ﻗﺮن اﺗﻢ ﮔﺮدد.

ﺑﺮاي ﺣﻔﻆ ﻣﺤﻴﻂ زﻳﺴﺖ و ﺳﻼﻣﺘﻲ ﺑﻴﺸﺘﺮ ﻧﺴﻞ ﺑﺸﺮ ﺑﻪ ﻃﻮر ﺧﻼﺻﻪ ﻣﻲ ﺗﻮان  ﻣﻮارد زﻳﺮ را ﻣﻄﺮح ﻧﻤﻮد  :

اﺳﺘﻔﺎده از ﻓﻨﺎوري ﻧﺎﻧﻮ در ﺣﺬف اﻻﻳﻨﺪه ﻫﺎ ﺑﻪ ﻃﻮر ﻣﺜﺎل اﺳﺘﻔﺎده از ﻧﺎﻧﻮﻛﺎﺗﺎﻟﻴﺰورﻫﺎ

اﺳﺘﻔﺎده از ﻣﻴﻜﺮوارﮔﺎﻧﻴﺴﻢ ﻫﺎ د رﺣﺬف ﻳﺎ ﺗﻐﻴﻴﺮ ﺳﺎﺧﺘﺎر اﻻﻳﻨﺪه ﻫﺎ

ﺗﻮﺟﻪ ﻣﺴﺘﻤﺮ ﺑﺮ روي ﺷﻴﻤﻲ ﺳﺒﺰ و ﺗﺒﻠﻴﻎ آن از ﻃﺮﻳﻖ رﺳﺎﻧﻪ ﻫﺎ  

آﻣﻮزش اﻫﺪاف و ﭼﮕﻮﻧﮕﻲ ﻋﻤﻠﻜﺮد ﺷﻴﻤﻲ ﺳﺒﺰ ﺑﻪ ﻛﻮدﻛﺎن و ﻧﻮﺟﻮاﻧﺎن از ﻃﺮﻳﻖ وزارت اﻣﻮزش و ﭘﺮورش

 

 

ﻣﻨﺎﺑﻊ

  دﻳﺎﻧﺖ، اﺣﻤﺪ، ﻣﺤﻴﻂ زﻳست

  ﺳﺨﻨﺮاﻧﻲ ﻫﺎي دﻛﺘﺮ ﻣﺤﻤﺪرﺿﺎ ﺳﻤﺎﻳﻲ

7527 بازدید
نظري براي اين مطلب وجود ندارد، شما اولين نفر باشيد!
ارسال نظر

نام:
ایمیل:
متن:
كد امنيتي:
درج کد امنیتی: